Trở về làng gốm Bàu trúc trước nỗi lo bị tuột dốc

Ông Thọ - một người tại làng Bàu Trúc chia sẻ: "Không có hai sản phẩm gốm nào của Bầu Trúc, dù lớn hay nhỏ, đều giống hệt nhau, mặc dù người thợ gốm cố gắng làm cho chúng trông giống nhau và được nướng ở cùng một nơi theo cùng một cách".

Ông Đặng Chí Quyết cho biết: "Bàu Trúc có 479 hộ gia đình và có tới 180 hộ sản xuất đồ gốm ở trong nước. Hơn 600 người đang làm việc và khoảng 90% số hộ gia đình làm việc trong làng. ".

Ấy thế mà công việc nào cũng có những rủi ro của nó, tưởng chừng như mọi việc suôn sẻ nhưng càng lúc càng xuất hiện cạnh tranh về giá, về chất lượng sản phẩm, cũng như đối mặt với nguy cơ hàng ngoại nhập. Giờ đây người dân trong làng đang đứng trước nguy cơ bị mai một

 

Ảnh 1. Một nghệ nhân nơi đây dù tuổi đã cao nhưng vẫn rất miệt mài tận tụy với nghề gốm này

Trước đây ở làng gốm truyền thống Bàu Trúc, nhà nhà đều nhộn nhịp với nghề làm gốm. Với bao công phu để nhào nặn tạo ra sản phẩm, với tâm huyết và lòng đam mê sáng tạo những chiếc lu, cái chậu, lò đun, ấm đất, tượng phù điêu được các nghệ nhân làm ra luôn mang đầy hơi thở cuộc sống, được mọi người biết đến. Từ đó làng nghề dần đổi thay và có bước phát triển. Cũng như bao làng nghề truyền thống khác, giờ làng gốm truyền thống Bàu Trúc cũng đang phải đối mặt với nhiều khó khăn, thử thách bởi “thiếu vốn đầu tư, yếu sức tiêu thụ”; nhiều nghệ nhân trước đây giờ tuổi cũng đã xế chiều, trong khi lao động trẻ có tay nghề lại chẳng mấy mặn mà, tâm huyết với nghề gốm. 

Nói về khó khăn của làng gốm hiện nay, rất nhiều cơ sở, nghệ nhân làng gốm đều than thở vì không có vốn để đầu tư sản xuất. Để làm gốm thì phải cần nguyên liệu đất sét, cát, thế nhưng nguyên liệu ngày càng khan hiếm, giá cả lại đắt đỏ, trong khi sản phẩm làm ra chủ yếu là dùng để phục vụ đời sống hàng ngày, chỉ có giá 10.000 đồng/cái như lu, chậu, nồi đất, lò đất... Vất vả hơn, đây là những sản phẩm dễ vỡ nên vận chuyển đi các nơi xa rất khó khăn. 

Nghệ nhân Hà Mên (56 tuổi), ở Bàu Trúc, thị trấn Phước Dân bày tỏ: Tôi có thâm niên hơn 30 năm làm nghề gốm nhưng chưa bao giờ thấy làng gốm, nghề gốm truyền thống lại gặp khó như hiện nay. Trước đây chính quyền địa phương cũng tạo điều kiện vay 10 triệu đồng/hộ/năm để sản xuất gốm, nhưng nay vay phải thế chấp trong khi bà con không có tài sản gì lớn thế chấp nên không được vay. Để làm ra 500 cái lò đất nấu than thì cần một 1 m3 đất sét và 1 m3 cát, giờ đất sét có giá đến 300.000 đồng/m3, cát 250.000 đồng/m3, trong khi sản phẩm làm ra chỉ có giá 10.000 đồng/cái. Tính bán hết cũng được 5 triệu đồng nhưng nếu trừ chi phí như thuê công lao động, tiền mua nguyên liệu làm gốm, nguyên liệu đốt lộ thiên…cũng chỉ được dưới 1 triệu đồng. 

Là nghệ nhân trẻ đầy tâm huyết với nghề gốm truyền thống của đồng bào, anh Vạn Quan Phú Đoan lúc nào cũng khá trăn trở với nghề. Anh Đoan thổ lộ: Hồi năm 2014, chính quyền địa phương hỗ trợ đầu tư cho làng xây 2 lò nung gốm, nhưng lò nung này không phù hợp để nung sản phẩm tạo ra màu sắc truyền thống. Thấy vậy ai nấy cũng bỏ và chuyển sang nung lộ thiên bằng cách đốt nguyên liệu rơm rạ, củi, trấu… 

Dù nung lộ thiên làm cho sản phẩm có màu sắc đẹp nhưng lại gây ô nhiễm môi trường. Khó khăn hơn nữa là do người dân làm tự phát, tạo ra sản phẩm rất bình thường nên không hút được thị trường. Các cơ sở làm gốm không có sự liên kết để tạo ra sản phẩm pha truyền thống lẫn hiện đại, đảm bảo chất lượng, mẫu mã đẹp. Do đó nghề gốm truyền thống rất khó đứng vững trước sự khắt khe của thị trường hiện nay. 

Ông Võ Viết Hiếu, Giám đốc Trung tâm khuyến công và Xúc tiến thương mại, Sở Công thương tỉnh Ninh Thuận cho biết, để bảo tồn và phát huy giá trị làng nghề, năm 2014, UBND tỉnh đã quan tâm đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng như điện chiếu sáng, đường giao thông, lò nung gốm, nhà trưng bày sản phẩm khang trang… 

Đồng thời Trung tâm khuyến công cùng địa phương thường xuyên tổ chức tập huấn nâng cao tay nghề để sản phẩm gốm làm ra thực sự phong phú về chủng loại, đa dạng mẫu mạ, thu hút được thị hiếu thị trường. Thế nhưng do nhiều khó khăn khách quan nên làng nghề không phát triển như kỳ vọng. 

Theo UBND huyện Ninh Phước, làng nghề truyền thống gốm Bàu Trúc là niềm tự hào của đồng bào Chăm nơi đây nói riêng và của người dân trong toàn huyện nói chung. Làng nghề cũng có 1 hợp tác xã, 4 công ty trách nhiệm hữu hạn và 9 cơ sở sản xuất gốm. Tuy nhiên do nhiều khó khăn nên tất cả những con số này đều đã giảm so với trước. Nếu như cách đây khoảng 3 năm, cả làng có hơn 550 hộ đều làm gốm truyền thống thì nay con số này chỉ còn vỏn vẹn 150 hộ. 

 

Ảnh 2. Hình ảnh gốm với họa tiết độc lạ nơi đây

Ngoài ra, theo ông Quyết, những gì mới trong làng là các chàng trai đã cuộn tay áo của họ và làm việc với đất sét để tạo ra sản phẩm chứ không chỉ để nó cho các cô gái, giống như trong quá khứ.

Một số nhà xưởng gốm ở Bầu Trúc đã nghĩ đến việc làm các đồ gốm gia đình một lần nữa. 'Nơi của tôi đã được thực hiện một số [hộ gia đình]. Họ bán khá tốt, vì vậy tôi tin rằng nhiều người sẽ làm các đồ gốm gia đình vì nó có lợi cho sức khoẻ và môi trường, "ông Kiều Lan, chủ một xưởng sản xuất, nói. Trong tương lai, mọi người ai cũng tin rằng làng gốm bàu Trúc sẽ vẫn tiếp tục đứng lên và trở nên mạnh mẽ như bất cứ khi nào vì đây là nghề mà được truyền từ đời này sang đời khác, một nét đặc trưng của làng và người dân nơi đây